روز جهانی رادیولوژی 17 آبان


روز جهانی رادیولوژی 17  آبان

 روش‌هاي مختلف تصويربرداري از قلب و عروق

به مناسبت روز جهانی رادیولوزی روش‌هاي مختلف تصويربرداري از قلب و عروق مرور شده است. امكانات تصويربرداري باعث شده است در يكي دو دهه اخير قلب هم با تمام جزئيات و ريزه‌كاري‌هاي خود در پيش روي متخصصين قلب قرار گيرد تا به راحتي بتوانند در مورد نحوه درمان بيماري‌هاي مختلف تصميم‌گيري كنند.

اكوكارديوگرافي
شايد ارزان‌ قيمت‌ترين روش تصويربرداري از قلب و عروق اكوكارديوگرافي باشد كه اغلب در دسترس است اما علي‌رغم هزينه كمتر آن نسبت به روش‌هاي ديگر اطلاعات بسيار با ارزش و مهمي را در اختيار متخصص قلب و عروق قرار مي‌دهد، اطلاعاتي كه شايد با هيچ روش ديگري دست يافتني نباشند. يكي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي اكوكارديوگرافي يا همان اكو در اصطلاح عامه، قابليت بررسي دريچه‌هاست، در حالي كه دريچه‌ها در روش‌هايي مثل آنژيوگرافي يا اسكن قلب ديده نمي‌شوند. از طرف ديگر اكوكارديوگرافي مي‌تواند اطلاعاتي درباره عروق بزرگ و مجاور قلب مثل ابتداي عروق ريوي و آئورت براي متخصص فراهم كند اما نبايد انتظار داشت كه اكو همه مسائل را به‌طور شفاف بررسي كند و تمام اطلاعات لازم را در اختيار متخصص قرار دهد. اكوكارديوگرافي هم با محدوديت‌هاي خاص مواجه است. به‌طور مثال اكو توانايي بررسي عروق قلب را ندارد و بنابراين از روي اكوكارديوگرافي نمي‌توان درباره باز يا بسته بودن يا تنگ‌شدن عروق كرونر قلب اظهارنظر قطعي كرد. البته در سال‌هاي اخير تجويز داروهايي مثل دوبوتامين را به اكوكارديوگرافي اضافه كرده‌اند كه بتوانند تا حدودي اين مشكل را برطرف كنند. اكوكارديوگرافي اين توانايي را دارد كه حركات و انقباضات ديواره‌هاي قلب را بررسي كند و به تصوير بكشد. به‌دنبال تزريق داروي دوبوتافين به‌طور معمول بايد قدرت انقباض ديواره‌هاي مختلف افزايش پيدا كند. اگر پس از تزريق دارو در بخشي از قلب چنين تاثيري ايجاد نشد، استنباط مي‌شود كه آن منطقه دچار سكته قلبي شده يا عروق آن ناحيه به قدري تنگ است كه مواد و اكسيژن لازم را براي افزايش قدرت انقباض در اختيار آن ناحيه قرار نمي‌دهد. يعني به‌طور غيرمستقيم از روي حركات ديواره‌هاي قلب به وضعيت عروق پي‌مي‌برند. اما به هر حال اين يافته‌ها قطعي نيستند و معمولا براي بررسي وضعيت عروق قلب به اقدامات ديگري نظير آنژيوگرافي يا اسكن قلب نياز پيدا مي‌شود.
مزيت بسيار مهم اكوكارديوگرافي اين است كه چون از امواج صوتي استفاده مي‌كند، اشعه‌اي به بدن تابيده نمي‌شود و حتي خانم‌هاي باردار مي‌توانند اكوكارديوگرافي انجام بدهند.

اسكن هسته‌اي قلب
در اين روش براي تصويربرداري از قلب مواد راديواكتيو استفاده مي‌شود. مبناي اين تصويربرداري‌ها كه شايد پس از اكوكارديوگرافي دومين روش پر استفاده براي بررسي قلب باشد، به تصوير كشيدن قلب در دو مرحله است: يك مرحله استرس و استراحت. بسته به شرايط مركزي كه در آن قرار است اسكن اتفاق بیفتد، يا مرحله استرس اول انجام مي‌شود يا مرحله استراحت. در مرحله استرس با تست ورزش يا تزريق داروهايي نظير آمپول زرد‌رنگ دي‌پيريدامول يا سرم دوبوتاميني به قلب بيمار استرس وارد مي‌شود. در اوج استرس و فشار روي قلب داروي راديواكتيو به بدن تزريق مي‌شود و پس از مدتي كه بين 15 تا 30 دقيقه طول مي‌كشد تصويربرداري به عمل مي‌آيد.
مثل هر روش تشخيصي ديگري (همچون تست ورزش، اكوكارديوگرافي و غيره) اين تست هم درصدي خطا دارد كه شايد چيزي حدود 10 تا 15 درصد باشد. ثانيا اين روش فقط مي‌تواند نشان دهد كه كدام ديواره‌ها دچار كاهش خونرساني هستند و از روي اين مورد هم مي‌تواند تا حدودي مشخص كند كه كدام يك از سه رگ قلب درگير است بايد مشخص كرد كه كدام قسمت  رگ تنگ شده است و آيا اين تنگي نياز به جراحي قلب دارد يا با بالون‌زدن و استنت گذاشتن قابل ترميم است؟ آيا اصلا نيازي به درمان‌هاي ديگر دارد؟  پاسخ‌گويي ميسر نمي‌شود مگر با آنژيوگرافي عروق كرونر

آنژيوگرافي
اين نام براي بسياري از بيماران ترسناك و وحشت‌انگيز است .شايد بتوان گفت در حال حاضر ميزان مرگ و مير ناشي از آنژيوگرافي از يك درصد هم كمتر باشد اما از طرف ديگر اين روش تصويربرداري اطلاعاتي را به دست مي‌دهد كه شايد هيچ روش ديگري قادر به مهياكردن آنها نباشد. شايد مهم‌ترين ويژگي آنژيوگرافي بررسي دقيق عروق كرونر قلب باشد. در اين روش يك ميله نازك و انعطا‌ف‌پذير معمولا از درون يكي از سرخرگ‌هاي ران پا به بالا فرستاده مي‌شود تا به قلب برسد. سپس نوعي ماده رنگي به درون عروق كرونر قلب تزريق مي‌شود و در همان زمان از قلب تصويربرداري مي‌شود. اگر عروق قلب به‌طور كامل باز باشند، ماده رنگي يا همان ماده حاجب به خوبي در طول رگ امتداد پيدا مي‌كند اما اگر مناطقي از رگ دچار تنگي باشند در اين نواحي ماده حاجب خوب عبور نمي‌كند. با اين حساب در عكس به خوبي محل تنگي و شدت آن مشخص مي‌شود، يعني اطلاعاتي كه به هيچ عنوان توسط اسكن قلب يا اكوكارديوگرافي قابل دسترسي نبود، به دست مي‌آيد. متخصص قلب هم از روي همين اطلاعات، نحوه درمان و نياز به آنژيوپلاستي يا جراحي قلب را تعيين مي‌كند.

سي‌تي آنژيوگرافي
به‌خاطر همين ترس و نگراني‌هايي كه بيماران از انجام آنژيوگرافي داشتند پزشكان تلاش كردند تا اقدامات ديگري را جايگزين كنند كه براي بيماران مقبول‌تر و راحت‌تر باشد. اين پيشرفت‌ها در نهايت به بروز سي‌تي آنژيوگرافي منجر شد. در اين روش مثل يك سي‌تي اسكن عادي، بيمار زير دستگاه مي‌خوابد و از او پس از تزريق نوعي ماده رنگي يا حاجب عكس گرفته مي‌شود. اين تصويربرداري چند ثانيه بيشتر طول نمي‌كشد و اطلاعات بسيار مفيدي درباره وضعيت عروق قلب به دست مي‌دهد. البته اين روش تصويربرداري هم بدون مشكل نيست. به‌طور مثال اگر سرعت ضربان قلب بسيار زياد يا بسيار كم باشد ممكن است در اين تصويربرداري تداخل ايجاد كند. از طرف ديگر هزينه اين تصويربرداري‌ بسيار بالاست. از همه مهم‌تر اين كه گاهي‌اوقات علي‌رغم اين تصويربرداري باز هم براي تصميم‌گيري نهايي به آنژيوگرافي قلب نياز پيدا مي‌شود.

تحولات جديد
در سال‌هاي اخير پيشرفت‌هاي جديدي در عرصه تصويربرداري از قلب و عروق صورت گرفته است. يكي از روش‌هايي كه طي چند سال گذشته براي بررسي وضعيت قلب به كار گرفته شده ام‌آر‌آي است. اگرچه در سال‌هاي گذشته به‌نظر مي‌رسيد كه به‌علت ضربان داشتن قلب نمي‌توان از ام‌آر‌آي براي تصويربرداري از آن استفاده كرد اما به هر حال پيشرفت‌ها به حدي رسيده‌اند كه الان انجام چنين كاري مقدور است. البته اين روش هم خالي از مشكل نيست و به طور مثال افرادي كه وسايل فلزي مثل پروتزيا ضربان ساز مصنوعي قلب دارند نمي توانند ازام‌آر‌آي استفاده كنند.

در سال‌هاي گذشته اسكن‌هاي هسته‌اي هم متحول شده‌اند. در حال حاضر قدرت اين تكنيك‌ها به جايي رسيده‌ است كه به‌جز بررسي خونرساني ديواره‌هاي مختلف، قادرند عملكرد و قدرت انقباض عضلات ديواره‌هاي مختلف را هم بررسي كنند. اين تكنيك كه gated يا گام‌گذاري نام دارد در برخي مراكز كشور ما هم قابل انجام است.‌


منبع:هفته نامه سلامت